مینا حیدری
صبح سهشنبه است و مثل هر روز، خیابانها پر از خودروهایی هستند که پشت چراغ قرمز صف کشیدهاند. رانندهها عجله دارند، اتوبوسها میان ترافیک حرکت میکنند و دود خودروها در هوای شهر میپیچد. در چنین شرایطی، پیشنهاد این که یک روز در هفته، خودرو را در خانه بگذاریم، شاید ساده به نظر برسد اما برای کسی که هر روز باید مسیری طولانی را تا محل کار طی کند، چندان هم آسان نیست.
پویش سهشنبههای بدون خودرو با همین ایده شکل گرفت؛ این که شهروندان دستکم یک روز در هفته، برای رفتوآمد از وسایل حملونقل عمومی یا دوچرخه استفاده کنند یا حتی پیادهروی کنند. این پویش نخستین بار در آذرماه ۱۳۹۴ در اراک و با ابتکار گروهی از فعالان محیطزیست آغاز شد و بهتدریج موردتوجه شهرهای دیگر قرار گرفت.
حالا پس از گذشت چند سال، این طرح بار دیگر موردتوجه قرار گرفته است. در مرداد و شهریور ۱۴۰۵، با پیشنهاد رئیسجمهور و ابلاغ سازمان اداری و استخدامی کشور، سهشنبههای بدون خودرو شکل رسمیتری پیدا کرد و استفاده نکردن از خودروهای شخصی در این روز برای دستگاههای اجرایی و کارکنان دولت مورد تأکید قرار گرفت.
اهمیت چنین پویشی را باید در شرایطی دید که آلودگی هوا به یکی از مشکلات دائمی زندگی در شهرهای بزرگ بدل شده است. روزهای ناسالم، تعطیلی مدارس، محدودیتهای تردد و نگرانی درباره سلامت کودکان و سالمندان، دیگر برای بسیاری از خانوادهها اتفاقی عجیب نیست. در این میان، کاهش تردد خودروهای شخصی میتواند به کم شدن بخشی از آلایندهها کمک کند، اما نباید تصور کرد که با کنار گذاشتن خودرو در یک روز، مشکل آلودگی هوا حل میشود.
وقتی جایگزینی وجود ندارد
واقعیت این است که همه شهروندان امکان کنار گذاشتن خودروی شخصی را ندارند. کسی که خانهاش از محل کار فاصله زیادی دارد، چند مسیر مختلف را در طول روز طی میکند یا باید فرزندش را به مدرسه برساند، نمیتواند صرفا با یک توصیه، شیوه رفتوآمدش را تغییر دهد.
برای بسیاری از مردم، استفاده از خودرو نه از سر راحتطلبی، بلکه به دلیل کمبود گزینههای جایگزین است. اتوبوسهای شلوغ، فاصله زمانی حرکت ناوگان، دسترسی محدود به مترو و طولانی شدن سفرهای شهری، استفاده از حملونقل عمومی را دشوار میکند.
به همین دلیل، نمیتوان از مردم خواست خودروهایشان را کنار بگذارند اما امکانات لازم برای این کار را فراهم نکرد. توسعه مترو و اتوبوسرانی، ایجاد مسیرهای امن دوچرخهسواری و مناسبسازی پیادهروها باید همزمان با اجرای چنین پویشهایی دنبال شود.
از سوی دیگر، مسئولیت آلودگی هوا فقط متوجه شهروندان نیست. کیفیت خودروها و سوخت، فعالیت صنایع و نحوه مدیریت شهری نیز در این وضعیت نقش دارند. بنابراین، سهشنبههای بدون خودرو نباید به برنامهای برای سرزنش مردم تبدیل شود.
مدیران هم باید همراه شوند
مشارکت مدیران و کارکنان دولت در این طرح اهمیت زیادی دارد. وقتی مسئولان خودشان به استفاده از حملونقل عمومی پایبند باشند، این پیام منتقل میشود که کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا مسئولیتی همگانی است.
البته این همراهی نباید به حضور نمادین در یک روز محدود شود. دستگاههای اجرایی میتوانند با راهاندازی سرویسهای اشتراکی، تشویق کارکنان به هممسیر شدن و هماهنگی ساعت کاری با امکانات حملونقل عمومی، اجرای این طرح را آسانتر کنند.سهشنبههای بدون خودرو زمانی موفق خواهد بود که به تغییری واقعی در عادتهای رفتوآمد تبدیل شود. شاید یک روز بدون خودرو نتواند هوای شهر را پاک کند، اما میتواند فرصتی باشد برای این که درباره سهم خودمان در ترافیک و آلودگی فکر کنیم و ببینیم آیا برای بعضی سفرهای روزانه، راه دیگری هم وجود دارد یا نه.
اگر اتوبوس بهموقع برسد، چرا با ماشین بیایم؟
احمدرضا معظمی یکی از شهروندانی است که هر روز با خودروی شخصی به محل کار میرود. او میگوید: من مشکلی با استفاده از اتوبوس و مترو ندارم، اما مسأله این است که نمیتوانم زمان رسیدنم را پیشبینی کنم. گاهی برای یک مسیر مشخص باید چند بار وسیله عوض کنم و بخش زیادی از روز را در راه باشم.
او اعتقاد دارد اگر مدیریت شهری روی نظم و دسترسی حملونقل عمومی بیشتر کار کند، بسیاری از مردم خودشان استفاده از خودرو را کاهش میدهند. این شهروند میگوید: هزینه نگهداری ماشین هم کم نیست. اگر اتوبوسها مرتب باشند و مسیرها طوری طراحی شوند که مجبور نباشیم برای رسیدن به مقصد چند بار وسیله عوض کنیم، ترجیح میدهم ماشینم را کمتر بیرون بیاورم. به نظرم مردم بیشتر از آن که به توصیه نیاز داشته باشند، به امکاناتی نیاز دارند که انتخاب درست را برایشان آسان کند.
پویشی برای انتخاب سلامت به جای آسایش
حسن اصیلیان، استاد دانشگاه تربیت مدرس تهران و متخصص رشته آب و خاک در گفتوگو با روزنامه «اطلاعات» با تأکید بر نقش خودروها در آلودگی هوای کلانشهرها میگوید: پویشهایی مانند سهشنبههای بدون خودرو اگر با مشارکت مردم و توسعه حملونقل عمومی همراه شوند، میتوانند به کاهش آلایندگی و تغییر فرهنگ رفتوآمد شهروندان کمک کنند و بهتدریج از یک حرکت نمادین به رفتاری نهادینهشده تبدیل شوند.
او با اشاره به سهم بالای خودروها در آلودگی هوای شهرهای بزرگ میافزاید: بر اساس برخی برآوردها، بیش از ۸۵ درصد آلودگی هوای شهرها ناشی از تردد خودروهاست؛ هرچند این آمار دقیق و قطعی نیست. غیراستاندارد بودن خودروها، کیفیت سوخت و فرسودگی تجهیزات کنترل آلایندگی از جمله عواملی هستند که در افزایش آلودگی هوا نقش دارند.اصیلیان با اشاره به نقش کاتالیزور در کنترل آلایندگی خودروها اظهار میکند: کاتالیزور یکی از مهمترین تجهیزات کنترل آلودگی در خودروهاست، اما با پایان یافتن عمر مفید آن، کارایی لازم را از دست میدهد. از سوی دیگر، بسیاری از افراد به دلیل هزینههای بالا امکان تعویض این قطعه را ندارند.این استاد دانشگاه، تعداد بیش از حد خودروهای در حال تردد را از دیگر عوامل تشدید آلودگی هوای شهرها میداند و بیان میکند: هر شهر متناسب با مساحت و شرایط خود ظرفیت مشخصی برای تردد خودروها دارد، اما این ظرفیت در شهری مانند تهران چندین برابر شده است. برای مثال، با توجه به مساحت حدود ۸۰۰ کیلومتر مربعی تهران، تعداد خودروهای قابل تردد باید متناسب با این ظرفیت باشد، در حالی که اکنون بیش از ۶ میلیون خودرو و چندین میلیون موتورسیکلت در این شهر تردد میکنند.او تأکید میکند: بهترین راهکار مقابله با آلودگی هوا، جلوگیری از تولید آلایندهها در مبداء است؛ زیرا وقتی آلودگی تولید و در محیط منتشر شد، کنترل آن بسیار دشوار خواهد بود و بازگرداندن شهری آلوده به شرایط هوای پاک امکانپذیر نیست.
از شعار تا فرهنگ عمومی
اصیلیان با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در اجرای طرحهای یک روز بدون خودرو گفت: در بسیاری از کشورها از جمله آلمان و ژاپن، چنین طرحهایی برای مقابله با آلودگی هوا اجرا و در برخی موارد بهتدریج به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شده است. اگر این پویش در ایران نیز با مشارکت مردم دنبال شود، میتواند آثار مثبتی بر کیفیت هوا داشته باشد. البته تحقق این هدف به فراهم بودن زیرساختهای لازم، بهویژه حملونقل عمومی مناسب، وابسته است.
این کارشناس محیط زیست میافزاید: وقتی از مردم خواسته میشود از خودروهای شخصی استفاده نکنند، باید در کنار آن ظرفیت مترو و اتوبوس برای جابهجایی مسافران نیز افزایش یابد تا شهروندان بتوانند بدون دشواری به مقصد برسند.
اصیلیان در عین حال اعتقاد دارد شهروندان باید میان آسایش فردی و سلامت عمومی، سلامت را در اولویت قرار دهند. بسیاری از افراد تصور میکنند با استفاده از خودروی شخصی، آسایش بیشتری دارند اما در عمل با تحمل ترافیک و اتلاف وقت، علاوه بر آلوده کردن هوا، سلامت خود و دیگر شهروندان را نیز به خطر میاندازند.او ادامه میدهد: فردی که از پارکینگ خانه سوار خودرو میشود و با وجود ترافیک و استهلاک، استفاده از وسیله شخصی را ترجیح میدهد، شاید متوجه نباشد که با این انتخاب در افزایش آلودگی هوا و به خطر افتادن سلامت شهروندان سهم دارد. باید میان آسایش و سلامت، سلامت را انتخاب کرد.
یک روز بدون خودرو، راهکاری برای روزهای آلوده
این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه برخی کشورها در اجرای برنامههای مقطعی کنترل آلودگی هوا اظهار میکند: در بسیاری از نقاط دنیا زمانی که میزان آلایندههای هوا از حد مجاز فراتر میرود، به مردم اطلاعرسانی میشود تا برای مدت مشخصی از خودروهای شخصی استفاده نکنند. این طرحها میتوانند متناسب با شرایط آلودگی و بهصورت مقطعی اجرا شوند.
او میافزاید: برای مثال، در برخی مناطق کوهستانی آمریکا که مردم از چوب برای گرمایش استفاده میکنند، هنگامی که دستگاههای پایش، افزایش ذرات معلق را نشان میدهند، از شهروندان درخواست میشود برای مدتی از شومینههای چوبسوز استفاده نکنند. این محدودیت تا زمانی ادامه پیدا میکند که میزان آلایندهها به زیر حد مجاز برسد.
اصیلیان میگوید چنین اقداماتی نمونهای از برنامههای کنترلی متناوب در دنیاست که با مشارکت مردم اجرا میشود و میتواند در شرایط اضطراری به کاهش آلایندگی کمک کند.
او تأکید میکند: اگر پویش سهشنبههای بدون خودرو در کشور آغاز و بهتدریج در میان مردم نهادینه شود، میتواند تأثیر مثبتی بر کیفیت هوا داشته باشد. هرچند این اقدام بهتنهایی راهحل ریشهای آلودگی هوای تهران نیست، اما حتی یک روز کاهش تردد خودروها نیز میتواند از انتشار بخشی از آلایندهها جلوگیری کرده و به سلامت شهروندان کمک کند.
قانون هوای پاک همچنان روی کاغذ
اصیلیان با اشاره به وضعیت اجرای قانون هوای پاک میگوید: قرار بود این قانون در یک برنامه زمانی سهساله، از سال ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰ در کشور اجرایی شود اما این هدف نه در آن دوره و نه در سالهای بعد بهطور کامل محقق نشد.او با بیان این که در قانون هوای پاک ایران، علاوه بر شش آلاینده شاخص موردتوجه در استانداردهای جهانی، دو آلاینده دیگر نیز در نظر گرفته شده است، ادامه میهد: مونوکسید کربن، دیاکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، ذرات معلق PM۲.۵ و PM۱۰ و سرب از جمله آلایندههای شاخص هستند. در قانون ایران، بنزن و بنزوآلفاپیرن نیز به این فهرست اضافه شدهاند.
این استاد دانشگاه با انتقاد از وضعیت اجرای این قانون اظهار میکند: نهتنها به آلایندههای شاخص توجه کافی نمیشود، بلکه دو آلاینده اضافهشده به قانون نیز تا حد زیادی مغفول ماندهاند. به نظر من، قانون هوای پاک در حال حاضر بیشتر روی کاغذ باقی مانده است.
او میافزاید: سازمانهای مختلفی برای اجرای این قانون مسئولیت دارند. سازمان حفاظت محیط زیست، مسئولیت نظارت عالیه را برعهده دارد، وزارت نفت موظف به تأمین سوخت استاندارد است و وزارت صنایع نیز باید خودروهای استاندارد تولید و عرضه کند. همچنین برای نیروی انتظامی وظایفی در زمینه جلوگیری از تردد خودروهای آلاینده تعریف شده است.
اصیلیان در پایان تأکید میکند: اجرای قانون هوای پاک به همکاری و عمل کردن همه دستگاههای مسئول به وظایف قانونیشان نیاز دارد و تا زمانی که این مسئولیتها بهدرستی انجام نشود، نمیتوان انتظار داشت مشکل آلودگی هوا به شکل مؤثر برطرف شود.